De socratische gespreksmethode; een manier om stil te staan bij belangrijke issues binnen uw organisatie In onze hectische maatschappij voeren we regelmatig overleg waarin we snel tot een beslissing willen komen. Problemen die zich voordoen worden ad hoc opgelost. Ook kan het voorkomen dat een overleg uitmondt in een discussie waarin standpunten verharden en geen oplossing wordt gevonden. Soms kan het heel zinvol zijn meer tijd te nemen om belangrijke issues te bespreken en te onderzoeken. Met de socratische gespreksmethode is het mogelijk fundamentele vragen binnen uw organisatie te analyseren. Hierbij gebruikt u de kennis die bij alle mensen in de (gespreks)groep aanwezig is.
Een stuk geschiedenis
Socrates (470-399 voor Christus) maakte het leven van velen zuur door hen voortdurend lastige vragen te stellen. Socrates zag het vergaren kennis minder als het verzamelen van feiten uit boeken maar meer als het verkrijgen van eigen inzichten. Door kritische vragen probeerde Socrates zijn gesprekspartners op de proef te stellen en hielp hen hierna tot een nieuw inzicht te komen.
Socrates ontwikkelde een eigen methode. In eerste instantie vroeg Socrates zijn gesprekspartner een idee of redenering uiteen te zetten. Socrates stelde zich hierbij op als leerling. Hierna kwam Socrates met tegenargumenten en kritische vragen. Uiteindelijk moest de gesprekspartner toegeven dat hij “niets” weet. Dan komt de tweede fase. Nu probeerde Socrates door het stellen van de juiste vragen te onderzoeken wat de gesprekspartner wel kan weten. Een goede vraag bevat al het halve antwoord. Socrates bedacht de antwoorden niet zelf, hij hielp alleen de wijsheid te vinden. De “waarheid” moet als het ware “geboren” worden. Socrates ziet zichzelf hierbij als een soort “vroedvrouw” die helpt bij de geboorte van kennis.
De socratische gespreksmethode in hedendaagse organisaties
In de vorige eeuw heeft de Duitse filosoof, pedagoog en politicus Leonard Nelson de socratische gespreksmethode (gebaseerd op de methode van Socrates) theoretisch en praktisch uitgewerkt. Binnen hedendaagse organisaties spelen ook fundamentele vragen of verschillen in visie waar men niet uitkomt. De socratische gespreksmethode is een manier om deze te analyseren. De methode stelt ons in staat om losse informatie te transformeren tot samenhangende kennis en een beeld van het geheel. Het beantwoordt vragen als “wat is de rode draad, wat doet er nu werkelijk toe, hoe kunnen we beleid maken in zo’n gefragmenteerde context? (Kessels, 1997)
Een socratisch gesprek is geen gewoon gesprek; het gaat niet om het uitwisselen van informatie of het om beurten poneren van een mening. Het is niet gericht op overtuigen, op gelijk krijgen of het verwerven van macht of status. Evenmin is het een begeleidings- of een therapeutisch gesprek. (Kessels, 1997)
Via een socratisch gesprek is het mogelijk uit te stijgen boven het individuele denken en alle kennis en inzichten binnen de groep te benutten (lees ook mijn post “samen weet je meer”). U komt tot inzichten die u alleen niet had bereikt. Na een (goed uitgevoerd) socratisch gesprek kom je tot werkzame, inspirerende visies op fundamentele kwesties binnen uw organisatie. Een socratisch gesprek is geen discussie maar een dialoog. Het gaat niet om gelijk krijgen maar om het onderzoeken van een fundamentele vraag. Een open gesprekshouding is binnen een dialoog zeer belangrijk.
Veel vragen stellen
Een uitgangspunt van een socratisch gesprek is dat het beter is om goede vragen te stellen dan om zelf de goede antwoorden te geven. Tijdens het gesprek stellen de verschillende groepsleden voortdurend vragen met als doel inzicht te krijgen in de problematiek.
Het uitvoeren van een socratisch gesprek
Een socratisch gesprek voert u aan de hand van een vaste systematiek. Het voeren van een dergelijk gesprek kost tijd. De gespreksgroep mag niet groter zijn dan 8 personen. Het onderzoeksthema en de uitgangsvraag moeten vooraf helder zijn. Kessels beschrijft een aantal criteria waaraan de uitgangsvraag moet voldoen, waaronder; de vraag moet fundamenteel van aard zijn, de vraag moet beantwoord kunnen worden door louter nadenken (voor sommige vragen is wetenschappelijk onderzoek nodig), de vraag moet te koppelen zijn aan een voorbeeld uit de eigen praktijk.
Ieder groepslid geeft – naar aanleiding van de uitgangsvraag – een voorbeeld uit de eigen praktijk. Het moet een voorbeeld zijn van iets dat de persoon zelf heeft meegemaakt. Daarnaast moet het voorbeeld relevant zijn en motiverend voor de groepsleden. Het voorbeeld mag bovendien niet te gecompliceerd zijn. Het is belangrijk dat het om een voorbeeld uit het verleden gaat dat is afgesloten. Nadat alle groepsleden een voorbeeld hebben gegeven, wordt er één uitgekozen. De voorbeeldgever gaat dieper in op de casus die hij heeft aangedragen. Door dit voorbeeld te analyseren, krijg je inzicht in allerlei onderliggende vooronderstellingen. Het analyseren gebeurt door vele vragen van de andere groepsleden.
De verschillende rollen in het gesprek bestaan uit een persoon die het voorbeeld uitlegt, groepsleden die de voorbeeldgever bevragen en een gespreksleider. Het doel van een socratisch gesprek is uit te komen op een consensus. Een uitspraak waarin ieder groepslid zich kan vinden.
Het is in één post moeilijk om precies uit te leggen hoe een socratisch gesprek precies gevoerd kan worden. Er is een mooi boek waarin verschillende filosofische gesprekstechnieken worden uitgewerkt; Vrije Ruimte Praktijkboek van J. Kessels, E. Boers en P. Mostert
Heb je zelf ooit deelgenomen aan een socratisch gesprek en zo ja, wat zijn jouw ervaringen met deze gesprekstechniek?
